Most w deszczu – ślad japońskich drzeworytów w twórczości Van Gogha

„Most w deszczu” (Bridge in the Rain (after Hiroshige)) to jeden z najsłynniejszych przykładów fascynacji Vincenta van Gogha sztuką japońską. Obraz ten powstał jako swoista kopia – czy raczej przetworzona parafraza – drzeworytu „Deszczowy dzień w Ohashi i Atake” autorstwa Utagawy Hiroshige (1797–1858). Poniższy artykuł przybliża kontekst powstania tej pracy oraz wyjaśnia znaczenie ukiyo-e dla kształtowania się stylu Van Gogha.

Zafascynowany Japonią – narodziny „japonizmu” w Europie

Pod koniec XIX wieku w Europie panowała moda na japońską sztukę i kulturę. Po otwarciu Japonii na kontakty handlowe do Paryża docierały drzeworyty ukiyo-e, które zachwycały malarzy nowym podejściem do koloru i kompozycji. Odważne, płaskie plamy barwne i nietypowa dla sztuki zachodniej perspektywa stały się dla europejskich artystów inspiracją do eksperymentów.
Vincent van Gogh, przebywając w Paryżu w latach 1886–1888, natknął się na kolekcje japońskich drzeworytów w galeriach i na pchlich targach. Kupił wówczas sporo ukiyo-e, które służyły mu jako źródło inspiracji i materiał do ćwiczeń.

Parafraza Hiroshige

„Most w deszczu” Van Gogha, namalowany w 1887 roku, jest bezpośrednim odniesieniem do słynnego drzeworytu „Ohasi Bridge in the Rain” (z serii „Sto słynnych widoków Edo”) autorstwa Utagawy Hiroshige. Oryginalne dzieło ukazuje most w mieście Edo (dzisiejsze Tokio) w strugach deszczu, z drobnymi sylwetkami ludzi zasłaniających się parasolami.
Van Gogh, tworząc kopię, wprowadził charakterystyczne dla siebie akcenty – przede wszystkim intensywne kolory i grubsze pociągnięcia pędzla. Zrezygnował też z typowego dla drzeworytów szerokiego marginesu czy napisów w pionowych panelach, koncentrując się na samym motywie mostu i deszczu.

Charakterystyczne cechy japońskiego wpływu

1. Płaskie plamy barwne
   Zamiast klasycznej modelunku światłocieniowego, Van Gogh oparł kompozycję na wyrazistych, oddzielonych konturem plamach barw. Ten zabieg wynikał bezpośrednio z obserwacji drzeworytów, gdzie światło i cienie były zazwyczaj mocno uproszczone.
2. Swobodna perspektywa
   Zamiast renesansowej, zachodniej perspektywy, która zakłada precyzyjne oddanie głębi przestrzeni, malarz zainspirował się asymetrycznym i często „spłaszczonym” układem japońskich kompozycji.
3. Wyrazisty kontur
   Van Gogh, podobnie jak artyści tworzący ukiyo-e, używał mocno zaznaczonych linii, które oddzielały poszczególne elementy obrazu (np. ludzkie sylwetki, parasole, zarys mostu).
4. Jaskrawe zestawienia kolorystyczne
   Malarz rozjaśnił tonację pierwowzoru i nadał obrazowi większą intensywność barw, co odzwierciedlało już rodzącą się w jego pracach postimpresjonistyczną pasję do żywych kolorów.

Znaczenie dla dalszej twórczości

„Most w deszczu” jest jednym z najważniejszych dowodów na to, jak silnie Van Gogh czerpał z kultury Dalekiego Wschodu. Po przeprowadzce do Arles w 1888 roku artysta jeszcze chętniej eksperymentował z płaskimi kompozycjami i odważnym kolorem, co można zauważyć w takich dziełach jak „Słoneczniki” czy „Taras kawiarni w nocy”. Inspiracje japońskie przejawiały się też w jego uwielbieniu dla mocnych konturów, które dodawały wyrazistości martwym naturom i pejzażom.

Miejsce w historii sztuki i dzisiejsza recepcja

Dla wielu historyków sztuki „Most w deszczu” stanowi wyraźny punkt styku między sztuką europejską a japońską. W XIX wieku tak zwany „japonizm” stał się zjawiskiem ogólnoeuropejskim, wpływającym m.in. na impresjonistów, postimpresjonistów czy secesję.
Dziś obraz Van Gogha, mimo że często określany mianem „kopii” Hiroshige, uznawany jest za oryginalną pracę, w której malarz dał popis umiejętności adaptowania obcych wzorców do własnego, niepowtarzalnego stylu. Ten rodzaj kulturowego dialogu z Dalekim Wschodem ugruntował pozycję Van Gogha jako jednego z najbardziej nowatorskich artystów końca XIX wieku.

„Most w deszczu” to przykład twórczej parafrazy, w której Vincent van Gogh nie tylko naśladuje japońskie drzeworyty, ale też nadaje im charakterystyczną dla siebie formę malarską. Dzieło to pozwala docenić, jak silnie fascynacja ukiyo-e wpłynęła na ewolucję jego stylu – od uproszczenia form i wzmocnienia konturu po śmiałą grę kolorem. Obraz stanowi dziś świadectwo otwartości artysty na inne kultury i dowodzi, że przenikanie się różnych tradycji może przynieść wyjątkowe, inspirujące efekty w sztuce.